Veldnotities

Onder de biologen die veldonderzoek heb je er die niet alleen hun studieobjecten tekenen, maar ook de ruimere wereld om hen heen; het landschap, de bergen, de vegetatie enzovoorts. Toen Rosemary Lowe-McConnell als jonge visbiologe in Oost-Afrika ging werken, nog zonder fototoestel, maakte zij schetsjes van de wereld om haar heen. En net als Vincent van Gogh in zijn brieven aan zijn broer Theo, gaf ze in potlood aan welke kleuren er in het landschap te zien waren.

Velddagboeken van Rosemary Low-McConnell (1921), visbiologe, van haar jaren aan het Nyasa-meer in Oost-Afrika.

Velddagboeken van Rosemary Low-McConnell (1921-2015), visbiologe, van haar jaren aan het Nyasa-meer in Oost-Afrika.

Bladzijde uit het velddagboek (1946-1947) van Rosemary Lowe-McConnell.

Bladzijde uit het velddagboek (1946-1947) van Rosemary Lowe-McConnell.

Leidse visbiologen begonnen in de 80-er jaren onderzoek te doen aan de soortenrijkdom en de ecologie van de vissen in het Victoria-meer in Oost-Afrika. Die onderwaterwereld breng je niet zomaar in beeld. Die kun je alleen maar bedenken; reconstrueren op basis van de visvangsten met een onderzoeksboot.

Een van de circa 300 Haplochromis-soorten uit het Victoriameeer. Tekening Inge van Noortwijk. http://www.zoologischemededelingen.nl/84/nr01/a09

Een van de circa 300 Haplochromis-soorten uit het Victoriameeer. Tekening Inge van Noortwijk. http://www.zoologischemededelingen.nl/84/nr01/a09

Voor die reconstructie noteerden de visbiologen de hoeveelheid vis, de plaats en het moment waarop die is gevangen, of het mannetjes of vrouwtjes zijn, hoe lang de vissen zijn en wat er in hun magen zit. Als de lengtes van alle gevangen vis zijn geturfd levert dat een grootteverdeling op. Geen direct beeld van de onderwaterwereld, wel een handvat om te bedenken welke formaten vis er om je heen zwemmen, stel dat je daar – net als in een tropisch regenwoud – toch om je heen kunt kijken.

Wat er in de magen zit vertelt je waar de vissen van leven, welk voedsel ze zoeken en op welke waterinsecten, vissen, algen of planten ze door hun vraat invloed uitoefenen. De talloze vissoorten in het Victoriameer, voornamelijk van het geslacht Haplochromis, zijn echte voedselspecialisten. De reconstructie van al die voedselrelaties leg je vast in een tekening van het voedselweb; een gereconstrueerd beeld van hoe het ecosysteem van het Victoriameer in elkaar steekt en hoe het functioneert, procesmatig. Voor de visbiologen was het een uitdaging om daarvan een helder beeld te schetsen, een begrijpelijke infographic.

Wat vonden de Leidse onderzoekers boeiend aan die onderwaterwereld, aan het veldwerk en aan het latere werk in een vaak museale omgeving? Wat stond hen voor ogen bij het communiceren van de onderzoeksresultaten naar een breder publiek?

Het gaat hier om een andere perceptie. Een perceptie van een minder zichtbare onderwaterwereld waarbij je niet, zoals bij het regenwoud, direct zicht het op de structuur, de vormen en de kleuren.